شیب افزایشی چاقی در ۶ تا ۱۸ ساله‌ها/ مصرف قند و نوشابه در کشور بالاتر از حد مجاز

اگرچه دانش خانواده‌ها در ارتباط با تغذیه نسبت به گذشته افزایش یافته اما برخی چالش‌های تغذیه‌ای سبب شده که با مشکلاتی در زمینه چاقی و اضافه‌وزن در گروه‌های مختلف سنی و بویژه در کودکان مواجه شویم. 

به گزارش ایسنا، چاقی، زنگ خطری برای سلامت است و ابتلا به آن می‌تواند انسان‌ها را از جهات مختلف تحت تاثیر قرار دهد. براساس آمار و ارقام، وضعیت ابتلا به چاقی در برخی گروه‌های سنی مناسب نیست؛ به طوری که بنابر اعلام مسئولان وزارت بهداشت بویژه شرایط گروه سنی ۶ تا ۱۸ سال نگران‌کننده است و بررسی‌ها بیانگر این است که یک نفر از هر چهار کودک و نوجوان در این گروه سنی به اضافه‌وزن یا چاقی مبتلا است و در مجموع می‌توان گفت که حدود ۲۲ تا ۲۵ درصد کودکان و نوجوان به اضافه وزن و چاقی مبتلا هستند. 

وضعیت چاقی در کودکان ایرانی

احمد اسماعیل‌زاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت،  درباره روند بروز چاقی در کودکان و نوجوانان توضیح داد: آمار اضافه وزن و چاقی کودکان کمتر از ۵ سال، حدود ۲.۵ تا ۳ درصد است که البته این موضوع معضلی بزرگ در مقایسه با کشورهای منطقه به حساب نمی‌آید و با شرایط «بد» مواجه نیستیم. اگرچه وضعیت چاقی و اضافه‌وزن در گروه سنی کودکان کمتر از ۵ سال چندان بد نیست اما نگران افزایش آمار چاقی در میان این گروه سنی هستیم. با توجه به روندهای تغذیه‌ای مانند وضعیت تغذیه با شیر مادر، استفاده از شیرخشک و شرایط تغذیه تکمیلی کودکان، نگرانی درباره افزایش آمار چاقی کودکان کمتر از ۵ سال وجود دارد. 

او ادامه داد: اگرچه وضعیت بروز چاقی کودکان کمتر از ۵ سال کشور نسبت به کشورهای منطقه تا حدودی مناسب است، اما شرایط گروه سنی ۶ تا ۱۸ سال نگران‌کننده است و با شرایط مساعدی روبرو نیستیم. بررسی‌ها بیانگر این است که یک نفر از هر چهار کودک و نوجوان ۶ تا ۱۸ساله به اضافه‌وزن یا چاقی مبتلا است. براساس جامعه آماری این گروه سنی می‌توان گفت که حدود ۲۲ تا ۲۵ درصد کودکان و نوجوان به اضافه وزن و چاقی مبتلا هستند. 

مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت تصریح کرد: ابتلای ۲۲ تا ۲۵ درصدی افراد ۶ تا ۱۸ساله به اضافه‌وزن و چاقی به هیچ‌وجه مناسب نیست. متاسفانه، شیب افزایش اضافه وزن و چاقی در این گروه سنی، همسو با روند جهانی در حال رشد است. افزایش چاقی کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۸ساله در مولفه‌های ترویج فرهنگ کم‌تحرکی، تغییر الگوی تغذیه و سیستم آموزشی ریشه دارد. 

مدیرکل دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت درباره نقش سبک زندگی در بروز اضافه وزن و چاقی گفت: اگرچه ژنتیک در تمام خصلت‌های انسان‌ها نقش دارد و ژن کودکان مبتلا به چاقی طی ۱۰ یا ۲۰ سال گذشته تغییر نکرده اما سبک زندگی کودکان نسبت به گذشته متفاوت است. نحوه غذاخوردن، میزان فعالیت بدنی تغییر کرده و همچنین میزان استرس‌ها افزایش یافته است. اگر بخواهیم بدانیم که سهم استرس، فعالیت بدنی و تغذیه از ابتلا به چاقی چقدر است به یک مطالعه جامع نیاز داریم. 

چالش‌هایی در حوزه تغذیه کودکان

او درباره الگوی تغذیه‌ای کودکان و نوجوانان تصریح کرد: دانش خانواده‌ها نسبت به گذشته افزایش یافته و خانواده‌های بسیاری نسبت به وضعیت سلامت غذاها آگاه هستند. پرسش «اگرچه خانواده‌ها نسبت به چگونگی سلامت غذاها آگاه هستند، اما چرا توانایی کنترل غذای کودکان وجود ندارد؟» را مطرح می‌کنم و در پاسخ باید گفت که کودک غذاهای مدنظر خود را به صورت مداوم طلب می‌کند و خانواده‌ها نمی‌توانند تنش‌هایی از این دست را کنترل کنند. کودکان و نوجوانان در خانه‌های نه چندان بزرگ حضور دارند و استرس تحصیلی را هم تجربه می‌کنند و فضایی برای فعالیت فیزیکی نیز وجود ندارد. هنگامی که تمام این مسائل را در کنار هم قرار می‌دهیم به چرایی علت چاقی کودکان و نوجوانان پی می‌بریم. 

اسماعیل‌زاده ادامه داد: بزرگسالان نیز در روزهای عادی هفته یعنی هنگامی که در محل اشتغال خود حضور دارند، چندان به تغذیه خود توجه نمی‌کنند. این در حالی است که طی روزهای تعطیل و هنگامی که در خانه حضور دارند به اقلام غذایی متعددی دسترسی دارند و موادغذایی متعددی را مصرف می‌کنند. کودکان نیز با چنین شرایطی در تمام روزهای هفته و پس از تعطیلی مدارس مواجه هستند. 

تغییر الگوی غذایی کودکان در گذر زمان

این متخصص تغذیه درباره الگوی غذایی کودکان و نوجوانان تصریح کرد: الگوی غذایی کودکان و نوجوانان نسبت به نسل‌های گذشته متفاوت است. متاسفانه، غذاهای بسیار پرکالری در دسترس کودکان امروز است؛ غذاهایی که کودکان در اختیار دارند نه فقط قند و شکر فراوانی دارد بلکه میزان چربی و نمک آن نیز زیاد است. بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد میان‌وعده‌های دانش‌آموزان شامل کیک، بیسکویت، آبمیوه‌های صنعتی و شیرهای طعم‌دار است که قند و کالری بالایی دارند. 

اسماعیل‌زاده تصریح کرد: میزان فعالیت بدنی برای کودکان و بزرگسالان بسیار اهمیت دارد و صرفا یک پیاده‌روی روزانه که برای بزرگسالان توصیه می‌شود برای کودکان به معنای فعالیت بدنی به حساب نمی‌آید. کودکان می‌بایست حداقل یک ساعت فعالیت بدنی روزانه مانند دویدن، پریدن و بازی‌کردن داشته باشند. متاسفانه نه تنها تحرک را از کودکان گرفته‌ایم، بلکه از طرفی دیگر، فشار و استرس فراوانی به واسطه سیستم آموزشی به آن‌ها وارد می‌کنیم. شرایط به نحوی است که حتی اگر فرصت فعالیت فیزیکی برای کودک در دسترس باشد باز هم فرصت فعالیت ندارد. به طور مثال، فرصت فعالیت فیزیکی در سایر شهرهای ایران برای کودکان فراهم است اما باز هم سیستم آموزشی کشور در میان است و مانع فعالیت آن‌ها می‌شود. 

او ادامه داد: بروز چاقی کودکان فقط به وزارت بهداشت مربوط نمی‌شود. آیا وزارت بهداشت می‌تواند سیستم آموزشی را تغییر دهد؟ آیا وزارت بهداشت می‌تواند زمین بازی ایجاد کند؟ وزارت بهداشت، مسئولیت اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی را برعهده دارد و همچنین می‌تواند بر وضعیت غذاها نظارت کند. اگر وزارت بهداشت به موضوع توقف تولید یک غذای پرکالری ورود کند، وزارت صمت اظهار می‌کند که از اشتغال و تولید جلوگیری کرده‌ایم؛ مسائل و مشکلات در حوزه چاقی بسیار زیاد است. بنابراین، وزارت بهداشت به تنهایی نمی‌تواند به موضوع چاقی ورود کند و ورود تمام دستگاه‌ها به این موضوع ضروری است. 

اسماعیل‌زاده درباره سیاست‌های کنترلی مانند مالیات بر نوشیدنی‌های شیرین گفت: سیاست‌های مالیاتی «Fiscal Policies» در دنیا موفق بوده‌اند. براساس تجربه، اگر خواهان تغییر الگوهای غذایی هستیم، می‌بایست قیمت آن را تغییر دهیم. مالیات، یکی از ابزارهای دولت است. نوشیدنی‌های SSD که همان نوشیدنی‌های شیرین است؛ ترجمه نوشیدنی‌های SSD در ایران اشتباه است؛ چرا که فقط نوشابه‌های گازدار را جزو نوشیدنی‌هایی از این دست قلمداد می‌کنند. تعریف مالیات ۲۰ تا ۲۵ بر نوشابه‌های گازدار سبب افزایش قیمت و در نتیجه کاهش مصرف می‌شود. 

او ادامه داد: اگر سیاست‌های مالیاتی کالاهای آسیب‌رسان به درستی اجرا شود، میزان مصرف را کاهش می‌دهد. میزان مالیات نوشابه حدود ۱۶ درصد است؛ در حالی سازمان جهانی بهداشت باور دارد تعریف مالیات کمتر از ۲۰ درصد، تاثیر چندانی بر کاهش مصرف ندارد. متاسفانه، قیمت دوغ نسبت به نوشابه گران‌تر است اما می‌خواهیم مردم از مصرف نوشابه اجتناب کنند. 

این متخصص تغذیه با بیان اینکه نوشیدنی‌های شیرین فقط به نوشابه محدود نمی‌شود، تصریح کرد: شرایطی را تصور کنیم که با وضع مالیات توانسته‌ایم مصرف نوشابه را محدود کنیم. نوشیدنی‌های شیرین فقط شامل نوشابه‌های گازدار نمی‌شود؛ آبمیوه‌های صنعتی نیز نوشیدنی شیرین‌شده هستند و کودکان، این نوشیدنی را بسیار مصرف می‌کنند. تمام نوشیدنی‌های شیرین‌شده می‌بایست مشمول مالیت کالاهای آسیب‌رسان سلامت شوند. اگرچه تعریف مالیات بر کالاهای آسیب‌رسان یک سیاست درست است اما به درستی اجرا نمی‌شود. ای کاش با تعدد قانون مواجه نبودیم، قانون محدود وضع می‌کردیم اما اجرای درست قوانین را داشتیم. 

ضرورت سالم‌سازی محیط مدارس

وی با بیان اینکه وضعیت بوفه‌های مدارس مناسب نیست، توضیح داد: براساس تجربه جهانی، اگر محیط مدارس را سالم کنیم بر رفتار تغذیه‌ای دانش‌آموزان اثر می‌گذاریم. قانون بوفه‌های مدارس تدوین شده اما نمی‌توانیم اجرا کنیم؛ به طور قطع، شکلات و آبمیوه صنعتی و سایر خوراکی‌های ناسالم در بوفه مدارس عرضه می‌شود. توانایی برخورد با متخلفان را نداریم و هرگونه برخورد با واکنش مدیران مدارس و والدین دانش‌آمزوان همراه می‌شود. حوزه پزشکی کشور بسیار پیشرفت کرده و با تمام سیاست‌های روز دنیا در حوزه سلامت آشنا هستیم اما در حوزه اجرا با چالش‌های بسیاری روبرو هستیم و نمی‌توانیم قوانین را به درستی اجرا کنیم. به طور مثال، تمام سیاست‌های کنترل چاقی کودکان در کشور وجود دارد اما توانایی اجرای آن وجود ندارد؛ چرا که همکاری بین‌بخشی آنچنان خوب در کشور وجود ندارد. 

وضعیت سرانه مصرف لبنیات در ایران

مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت درباره مصرف لبنیات و نوشابه گفت: آخرین داده‌های موجود مربوط به سال ۱۳۹۷ است؛ براساس برنامه‌ریزی‌های انجام شده در نظر داریم مطالعه بررسی مصرف موادغذایی را طی سال آینده انجام دهیم. میزان مصرف لبنیات در کشور به هیچ‌وجه مناسب نیست و به‌طور متوسط، مصرف لبنیات در کشور حدود یک واحد در روز است؛ در حالی که توصیه می‌شود افراد روزانه دو تا سه واحد لبنیات مصرف کنند. هنگامی که مصرف لبنیات از میزان توصیه‌شده کمتر باشد، سبب بروز مشکلات در سال‌های آینده می‌شود. 

این متخصص افزود: کالری دریافتی از قندهای ساده باید کمتر از پنج درصد کل کالری دریافتی روزانه باشد؛ اما مصرف قند و نوشیدنی‌های شیرین در کشور بالاتر از حد توصیه‌شده است. ایرانی‌ها تمایل زیادی به نوشیدن چای دارند؛ به طور مثال، هم‌استان‌های من در شمال‌غرب کشور بسیار چای می‌نوشند و با هر لیوان چای دو تا ۳ قند خورده می‌شود. اگر بتوانیم قند را از برنامه غذایی آن‌ها کم کنیم به سلامت آن‌ها کمک کرده‌ایم. اگر قند از برنامه مردم استان‌های شمال‌غربی حذف کنیم، به کاهش وزن آن‌ها نیز کمک کرده‌ایم. 

او با بیان اینکه اگر هر بطری نوشابه بیش از ۲۰ گرم قند داشته باشد، توضیح داد: نوشابه می‌تواندعدم تعادل کلسیم‌فسفر در بدن ایجاد کند و گاز بسیار زیاد دارد. همچنین قند بسیار زیادی با مصرف نوشابه به بدن وارد می‌شود. میزان مصرف نوشابه در کشور از مقدار توصیه شده بیشتر است. 

نگاهی به خوراکی‌های رژیمی

اسماعیل‌زاده درباره نوشابه‌های رژیمی نیز گفت: محصولات موسوم به «رژیمی» با جایگزینی ساکاروز با شیرین‌کننده‌های مصنوعی تولید می‌شوند. نتایج مطالعات نشان می‌دهد مصرف طولانی‌مدت این محصولات نیز می‌تواند سبب افزایش وزن و اختلال در کنترل قند خون شود. شیرین‌کننده‌هایی مانند «ساخارین» و «آسپارتام» در گذشته استفاده می‌شدند و تاثیر بد این شیرین‌کننده بر سلامت مشخص شده اما برخی شیرین‌کننده‌های جدید یا ایزومالت که اثرات مضر کمتری دارند، امروزه استفاده می‌شوند و تا حدودی مشکلات غذایی کمتری دارند. مصرف نوشابه چه رژیمی و چه غیررژیمی به هیچ وجه توصیه نمی‌شود و از خوردن این نوشیدنی می‌بایست اجتناب کرد. 

مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت گفت: شاید برخی بگویند که متخصصان و کارشناسان تغذیه با مصرف هرگونه خوراکی خوشمزه مخالف هستند. این تصور درست نیست، چرا که متخصصان تغذیه اظهار می‌کنند یک خوراکی مانند نوشابه نباید به عادت روزانه تبدیل شود. متخصص تغذیه هستم و نوشابه می‌خورم اما یک نصف لیوان آن هم شاید هر دو ماه یکبار مصرف کنم؛ این مقدار هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند. براساس علم تغذیه، موادغذایی که کمتر از ماهی یکبار مصرف می‌شوند، اشکال چندانی ایجاد نمی‌کنند.